Wat doet stress met je?

 

Wat doet stress met je hersenen?

Wil je stress verminderen of wil je juist stressbestendiger worden. Het blijkt namelijk nog niet zo eenvoudig te zijn om stress te stoppen. In dit artikel lees je meer over de werking van ons brein en  vertel ik je meer over de ‘oriëntatiereactie’ die wij mensen bezitten. Als deze reactie verstoord is, dan kan het een hele uitdaging zijn om deze onbewuste stressreacties te stoppen.

Wat doet stress met je brein?

Uit hersenonderzoek blijkt dat hevige of langdurige stress en emotionele gebeurtenissen kunnen leiden tot significante veranderingen in onze hersenen. Als wij ons bedreigd voelen of een schokkende gebeurtenis meemaken, dan sturen wij instinctief signalen uit naar anderen om ons te helpen.

Als er vervolgens niemand is die ons te hulp schiet of het gevaar blijft dreigen, dan treedt ons oudste brein in werking, het reptielbrein. Vervolgens reageren we op een primitieve manier: vluchten, vechten of bevriezen. Deze reacties worden gestuurd vanuit ons limbisch systeem of vanuit de hersenstam.

Het brein: neocortex, limbisch systeem, reptielbrein

Het brein is te verdelen in drie-breinen die nauw met elkaar samenwerken om als geheel te functioneren. De onderdelen van de hersenen zijn:

Neocortex
De neocortex wordt omschreven als het menselijk brein. Het is ons jongste brein en onderscheid ons van alle andere dieren. Het stuurt ons denken, ratio, analyse, logica, geheugen, remming impulsen en onze creativiteit.

Limbisch systeem
Het limbisch systeem staat bekend als het zoogdierbrein. Hier worden onze emoties, gevoelens, interactie en motivatie gereguleerd.

Reptielbrein (Hersenstam)
Onze hersenstam is bekend als het reptielbrein en stuurt onze instincten, reflexen, vecht-vlucht reacties, bevriezingsreactie, homeostase, hartslag en onze bloeddruk.

Inslag van acute of intense stress
Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat de inslag van acute stress, hevige gebeurtenissen en trauma optreedt in de hersenstam en niet in de neocortex. Bij een hevige stressreactie worden onze reacties gestuurd vanuit ons reptielbrein. De neocortex wordt dan tijdelijk uitgeschakeld.

Stel je eens voor dat er hevige brand uitbreekt en je gaat eerst nadenken en analyseren of je wel zou moeten vluchten. Het analyseren of rationeel beredeneren kan ons leven direct in gevaar brengen. In deze situaties zorgt ons ‘reptielbrein’ ervoor dat we direct op de vlucht slaan en onze overlevingskansen optimaal benutten.  

Wat doet stress met je lichaam?

Bij intense stresssituaties kan de reactie vanuit ons reptielbrein zich blijven herhalen en ontstaat chronische stress. Bij veel mensen heeft dit te maken met een verstoring van de oriëntatiereactie.

Voordat ik meer vertel over de oriëntatiereactie is het goed om te weten welke overlevingsreacties wij bezitten. De meest bekende reacties zijn vluchten, vechten en bevriezen. Er zijn echter nog twee stressreacties welke ik graag met jullie wil delen namelijk inhouden en bezwijken.

Inhouden:
Dit is staat bekend als de oriëntatiereactie zowel bij dieren als bij mensen. Waar is het gevaar, of is er gevaar? Als er via één van onze zintuigen informatie binnenkomt zullen we ons richten op waar dit vandaan komt. Het is de bron van de verstoring in onze omgeving, waar we naar op zoek gaan.

Vluchten:

Als blijkt dat er een gevaar is en wij kunnen hiervan wegvluchten, dan zal ons lichaam zich voorbereiden. Ons hormoonstelsel, onze fysiologie en klieren maken het lichaam 100% gereed voor overleving. Stresshormonen als adrenaline, cortisol en noradrenaline komen in je lichaam.

Vechten:
Als blijkt dat vluchten niet mogelijk is, dan zal ons lichaam zich voorbereiden op vechten. Ook hier treedt ons hormoonstelsel direct in werking en maken je klaar voor overleving. Ook hier gieren de stresshormonen door je lijf.

Bevriezen:
Als het gevaar zo groot is of als vluchten en vechten niet mogelijk is dan zal de bevriezingsreactie in werking treden. Het is een immobiliteitsreactie en doet je verstijven. Opioïden zorgen voor een verdovende werking in ons lichaam.

Bezwijken:
Als het gevaar of de bedreiging voor ons brein niet voorbij is, dan kun je blijven hangen in de reactie van bevriezen wat uiteindelijk leidt tot bezwijken. Omdat langdurig stresshormonen en opioïden worden aangemaakt zal dit de fysiologie van je lichaam kunnen veranderen.

Nu je meer weet over de biologische reacties van zoogdieren en mensen zal ik nu verder ingaan op de oriëntatiereactie.

Oriëntatiereactie

Als een dier of mens een zintuigelijke verandering in de omgeving opmerkt, zal het reageren door naar de bron van deze verandering op zoek te gaan. Alle primaire reactie patronen van zoogdieren zijn hierin hetzelfde. De beroemde onderzoeker Pavlov noemde het dit de ‘Wat is het?’ reflex. We richten ons op richt zich op:

– wat is dat?
– wat gebeurd hier?
– wat is hier aan de hand?

Onze reactie op een verandering in de omgeving, is om een respons te geven. Dit kan in de vorm van een reactie zijn of door te onderzoeken wat de bron is. Dit is het dominante aspect van wat we oriënterend gedrag noemen.

Oriënterend gedrag

Verrassing, verwachting, nieuwsgierigheid, waakzaamheid en het vermogen om gevaar te bespeuren zijn zowel bij mensen als dieren vormen van bewegings- en waarnemingsbewustzijn. Oriëntatie reacties zijn reacties waarmee mensen en dieren zich afstemmen op de omgeving. Op biologisch niveau gaat het er niet om dat je wint maar dat je overleeft.

Bij mensen die zeer intense of zelfs traumatische gebeurtenissen hebben meegemaakt zijn de hulpbronnen van dit waarnemingsbewustzijn minder goed toegankelijk. Vaak zal een stimulus eerder een bevriezing reactie oproepen dan de juiste ‘normale’ respons. Je zou kunnen stellen dat de oriëntatiereactie ergens verstoord is geraakt.

Op lichamelijk (fysiologisch) niveau is iedere opeenvolgende reactie van bevriezen gelijk aan de originele ervaring. Met één groot verschil de ‘immobiliteitsreactie’ heeft een nadelig effect, er is iedere keer meer energie vanuit het systeem nodig.

De drang om een onbeweeglijkheidsreactie (immobiliteit) af te maken blijft bestaan in het brein, hoe lang deze reactie ook duurt. Het is dus van het grootste belang om geleidelijk en voorzichtig om te gaan met deze krachtige energieën die in stressreacties zijn vastgelegd.

Je zou kunnen stellen dat de kiem van herstel ligt in de fysiologische ontlading van de energie die in deze onbeweeglijkheid reactie is opgesloten.

Een chronische stress en trauma ontstaan wanneer een gebeurtenis een blijvend schokeffect heeft op het organisme. Het  verstoort de manier waar informatie wordt verwerkt en hoe zintuigelijke informatie wordt verwerkt.

De kern van een stressreactie is op zekere mate aanwezig bij een persoon. Je kunt dit herkennen aan:

1) Hyperactivering
2) Verstrakking
3) Dissociatie
4) Bevriezing

Samen vormen deze componenten de kern van een stress- of traumatische reactie. Als ze tegelijk voor langere tijd optreden wijzen ze er (bijna) zeker op dat een gebeurtenis een onopgelost deel heeft achtergelaten.

1. Hyperactivering is de reactie van het zenuwstelsel op gevaar of dat nu innerlijk, uiterlijk, echt of denkbeeldig is. De 3 andere componenten beschrijven de effecten op het organisme op korte termijn (als de energie zich niet kan ontladen).

2. Verstrakking verandert de ademhaling, de spierspanning en de houding.

3. Dissociatie van versuffing tot aan meervoudige persoonlijkheid stoornis. Dissociatie verstoort de continuïteit van de lichaamsbewustzijn en brengt vervorming aan in tijd en waarneming.

4. Hulpeloosheid biologische reactie op overweldigend gevaar (bevriezing). Omdat het zenuwstelsel alleen registreert wanneer het gevaar voorbij is zal het doorgaan van het opwekken van energie tot de ontlading plaatsvindt.

Als we last hebben van een intens emotionele gebeurtenis zijn de levensenergie en de negatieve emoties zo nauw met elkaar verbonden dat we ze nauwelijks van elkaar kunnen onderscheiden. We hebben ontlading nodig maar als die begint kan het effect beangstigend en ondragelijk zijn. Dat komt omdat de ontlading als negatief wordt ervaren omdat deze sterk gekoppeld is aan de negatieve emoties.

Hyperalert (HSP)

Hyperwaakszaamheid ontstaat als de hyperactivering samengaat met de aanvankelijke reactie op gevaar welke een versterkte dwangmatige versie van de oriëntatiereactie in gang zet. De reactie is zo dwingend dat het individu zich volledig gedreven voelt om uit te zoeken wat de bron van het gevaar is, ook al is het een reactie op innerlijke hyperactiviteit en niet wat er in de uiterlijke omgeving wordt waargenomen.

De eigenschap van hyperwaakzaamheid is de afwezigheid van een normale oriëntatie reactie. En chronische hulpeloosheid treed op als bevriezing, oriëntatie en verdedigingsreacties zo gefixeerd en verzwakt zijn dat ze voornamelijk langs disfunctionele wegen verlopen.

Activering en onbeweeglijkheid

Als onze fysiologie op een gebeurtenis of prikkel reageert met hyperactivering doorlopen we de oriëntatiereactie en verdedigingsreactie niet zoals gezonde mensen. We gaan direct van activering naar onbeweeglijkheid en hulpeloosheid. Activering is zeer nauw verbonden met onbeweeglijkheid. Telkens bij activatie voelen we ons verlamd en hulpeloos.

In het geval van een traumatische koppeling is een stimulus sterk verbonden met een bepaalde reactie en onderdrukken ze samen het normale oriënterende gedrag. De stimulus roept een specifieke reactie op, we kunnen feitelijk geen andere reactie ervaren.

Heronderhandeling van trauma

Zonder ontlading en voltooiing zijn we gevangen om de cyclus van de her-enscenering te herhalen. Een belangrijk gedeelte van menselijk gedrag komt voort uit een hyper geactiveerde toestand die wordt veroorzaakt door een onvoltooide reactie op gevaar.

Als mensen overweldigd zijn en zichzelf niet goed kunnen verdedigen, schamen ze zich daar vaak voor. Als ze gewelddadig optreden zoeken ze vaak gerechtigheid en wraak voor die schaamte.

Her-enscenering is het gevolg van de poging van het organisme om de natuurlijke cyclus van activering en de-activering te voltooien.

Een geassocieerde emotie of gevoel is een voorwaarde voor een herinnerd element van een ervaring. Gestaltes van onze ervaring worden gecategoriseerd aan de hand van het activeringsniveau waarbij ze optraden.

Voor een effectieve behandeling is het nodig om alle delen van het brein te betrekken bij de behandeling. Het alleen inzetten van cognitieve therapie is onvoldoende, het lichaam wordt niet betrokken.